Pazartesi, Aralık 6News That Matters

Türklerin ‘albız’ ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

Betül Yasemin Keskin / Milliyet.com.tr – Türk kültüründe var olan ‘kötü ruh’ kavramı ‘albasması’ olarak isimlendiriliyor. Bu berbat ruhlardan korunmak için kullanılan tekniklerden biri de al yani kırmızı renk. Lohusaların ve yeni doğan bebeklerin yastıklarına, üzerine al renkte kurdele bağlamak, anneyi ve bebeği görmeye gelenlere al renkte lohusa şerbeti ikram etmek üzere hareketler de ‘albastı’ ile ilgili. Adnan Menderes Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Başak Burcu Eke albızları, kötücülleri ve onlarla çaba etmek için hangi ritüellerin kullanıldığını anlattı. 

‘KÖTÜ VE KÖTÜCÜL ORTASINDA FARK VAR’

Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Türk kültüründe üst, orta ve alt halinde üç dünya vardır. Üst dünya, kutlu olan ve yaratıcının katı gökyüzüdür. Orta dünya, beşerler ve başka canlıların hayat alanıdır. Alt dünyada yani yer altında ise baş berbat Erlik Han yaşamaktadır” dedi.

Doç. Dr. Eke, Türk kültüründe makus ile kötücülün farklı olduğunu vurguladı. Kötücülün içinde düzgüne dair zerre his ya da niyet taşımadığını ve kötücül ile uzlaşmanın mümkün olmadığını söyleyen Doç. Dr. Eke, Erlik Han’ın kötücüllerin yönetiminden sorumlu olduğunu ve Türk mitolojisinde üç dünyanın birbirinden kesin hudutlarla ayrılmadığını, hatta sarmal ağ halinde birbiriyle ilişkili olduğunu söyledi. 

Tarih boyunca, yer altındaki kötücüller kendi dünyalarıyla hudutlu bir hayat alanına sahip değildiler. Sık sık yer yüzüne çıkarak orta dünyada yaşayanlara kötülük yaptıkları, hasebiyle ‘kötücüllerin’ yeryüzünde muhakkak başlı hastalıklara ve külfetlere sebep oldukları düşünüldü.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

 ‘TÜRKLER KÖTÜCÜL OLANLA UĞRAŞ ETTİ’

Tarihte kötücüllere karşı neden Türklerin çekimser kaldığı sorusuna Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Türklerin korkusunu denetim edebilme gücünün en aza indiği an yer altından gelen kötücüller ile karşı karşıya kaldığı andır. Öte dünya ile irtibat şayet kutsal olan gök ile ilgili ise bu korkulan bir durum değildir. O yüzden atalar diyarına göçen vefat etmiş birini hayalinizde görmek Batı kültüründeki üzere hortlak görmek biçiminde değil, kutsanmışla yani bir tıp ayrıcalık üzere algılanmıştır. Lakin öte dünya olarak yerin altından gelen bir kötücüle denk gelindiyse o bir ayrıcalık değil, kötülük olarak kabul edilmiştir” cevabını verdi.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

‘KÖTÜCÜL, İNSANLARIN ZAYIF ANINI KOLLAR’

Pekala, kötücül ruhlar insanları ne vakit ve ne formda tesirler? Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Kötücül, insanların aklen, fiziken ve ruhen en zayıf düştükleri anları kollar. Değişiktir kötücül ile müsabaka korkulan bir durum olmakla birlikte uğraşa de devam edilmiştir. Ne berbata ne kötücül olana boyun eğmek üzere bir durum kelam konusu olmamıştır” tabirlerini kullandı.

Ersogot Destanı’nın bu duruma bir örnek olduğunu söyleyen Doç. Dr. Eke, “Ersogot yeryüzünde kendisinin tek olduğunu ancak her canlının bir eşi olduğunu görmüş, kutsal ağaca giderek durumundan şikayetçi olmuş ve eşini bulacağı muştusunu alarak macerasına başlamıştır. Değer verdiği eşinin yer altındaki kötücül ruhlar tarafından kaçırılması ve eşini kurtarmak için uğraş sarf etmesi temel mevzudur.  Kötücül ruhlardan birisi tarafından bedeninin yarısı yenmesine karşın çabasına devam etmesi çok kıymetli. Türk destanları şuur dışına yönelik eğitimin başarılı örnekleridir. Çaba ettiğiniz kötücül bile olsa ve endişeniz en üst düzeye çıksa da asla vazgeçmeyip asla pes edilmemeli” dedi.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

‘ALBIZLAR GÖTÜRSÜN SENİ!’ ONLAR HER YERDELER

Albızların ortaya çıkışları ise epeyce farklı. İnanışa nazaran Erlik Han, çekicini örsüne vuruşuyla albızları ortaya çıkıyor. Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Bu da onları ateş ve ocak inanışına bağlıyor. Türk kültüründe her ne kadar ateş ve ocak kutsal sayılsa da kut ile münasebetini gerçek kuranlar olabildiği üzere kut (Tanrı tarafından verilen güç) ile ortasını bozanların da olduğuna inanılmıştır. Albızlar kötücüllükleri nedeniyle kut dışında kalmışlardır. İnsanları korkutmak, insan ve hayvanları kaçırıp köle olarak alt dünyaya götürmekle sorumludurlar” ayrıntısını verdi.

“Albızlar götürsün seni” halindeki tabirin bile çıkışının bu nokta olduğu biliniyor.  Albızların en büyük misyonlarının insanları ve hayvanları hasta etmek olduğunu söyleyen Doç. Dr. Eke, “Albız inanışı Türk kültüründeki ortak inanışlarından biridir. Akdeniz’den Çin Denizi’ne, Kuzey Denizi’nden, Hint Okyanusu’na kadar uzanan bölge içinde nerede Türk varsa orada albız ile bağlantılı bir ize rastlanır” vurgusunu yaptı. Albızların her yerde, her coğrafyada olduğunu vurgulayan Eke, Yakutlarda Abası, Tuvalarda Albıs, Uygurlarda Alvasti, Özbeklerde Olbosti, Kazan, Tatar ve Başkurtlarda Biçura olarak anıldığını ve hangi isimle anılırsa anılsın albızın kötücül bir ruh olduğunu söyledi.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

DOĞUM YAPMIŞ BAYANLARA ‘MUSALLAT’ OLUYOR

Halk ortasında bilhassa doğum yapmış bayanların lohusalık sürecinde musallat olan albastının aslında albızların bir tipi olduğunu biliniyor. Albastıların farkının, albızları korkutmak ile hastalık yaymak özelliğini yeni doğum yapmış bayanlara ve bebeklere karşı kullanması olduğunu söyleyen Doç. Dr. Eke, albastının lohusa bayanların nefesini kesip, ciğerlerini çıkartıp götürdüğü ve çocuklarını bu ciğerlerle beslediğinin düşünüldüğünü söyledi.

Lohusa bir bayanın sayıklamasının, yemeden içmeden kesilmesinin, nefesinin daralmasının, her şeyi anlayıp konuşamamasının ‘albasması’ olarak yorumlandığını söyleyen Doç. Dr. Eke, albastıların bayan cinsiyetinde kabul edildiğini ve bu nedenle de süreç içerisinde Anadolu’da ‘alkarısı’ ismini da aldığını tabir etti.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

‘ALBASTI CİNSİYETSİZDİR, GÖREN KİŞİ ONU HAYRA YORMAZ’

Bilhassa Anadolu’da berbat ruhların cinsiyetinin bayan figürleri üzerinden verilmesinin sebebi ne? Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Aslında birinci kabullerde albastıların cinsiyetleri üzerine kesin bir tanımlama yok. Albastılar öbür albızlar üzere berbat görünümlüdür.  Anlatılara nazaran kocaman başları ve ayakları vardır. İri gözlü, dağınık saçlı, yağlı ve kıllı bedenli, buruşuk derilidir. Hülasa gören kişinin hayra yormayacağı tüm özelliklere sahiptir” dedi.

“Zamanla albastı bayan olarak kabul edilir hâle gelmiştir. Bu değişimin sebepleri ilgili araştırmacıların farklı görüşleri var” diyen Doç. Dr. Eke, kelamlarını şöyle sürdürdü: “Hristiyanlık ve Musevilikte bayanın kötücül ile ilişkilendirilmesinin tesiri olduğu düşünülüyor. Türk kültüründe hislerin cinsiyete bağlı bir tanımlaması yoktur. Birinin yiğit olması için bayan ya da erkek olması gerekmez. Emsal formda makûs olması için de bayan ya da erkek olma kuralı yoktur. Berbat berbattır, güzel uygundur.  O yüzden Türk mitolojisinde cinsiyet merkezli bir ayrım yapamıyoruz. Kötücül bayanlar da vardır erkekler de. İşin biraz latifesini yaparak Türk kültüründe baş kötücül Erlik Han’ın erkek, en çok yardımına başvurulan düzgün ruh Umay’ın ise bayan olduğunu da söyleyelim.”

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

‘POSTPARTUM SENDROMU İLE İLİŞKİLİ’

Günümüzde albasmasından korunmak için birtakım ritüellerin gerçekleştirildiği biliniyor. Bunların başında da doğum sonrası hem anneyi hem de bebeği korumak için yapılanlar geliyor. Mesela yeni doğum yapmış annenin albastının berbatlığına maruz kalmaması ismine yalnız bırakılmaması da bunlardan biri. Pekala bu, aslında lohusalık periyodunda annelerin yaşadığı postpartum (doğum sonrası) sendromu ile benzerlik taşıyor mu?

Doç. Dr. Başak Burcu Eke, “Postpartum sendromu yani lohusa depresyonu ile bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Anne ve bebeğin kırk gün kırk gece dışarı çıkarılmamasını nedenlerinden biri de bu bence. Yeni doğum yapmış bayanlarda görülen fizikî, duygusal, davranışsal değişimler ciddiye alınmış. Albastının erkeklerden korktuğundan hareketle erkeklerin eşleri başında beklemesi halinde bir ritüel de bulunuyor” dedi.

“Bu ritüeller temelinde eşlerin sıkıntı vakitlerinde birbirine eşlik etmesi ismine çok beğenilen bir örnek” diyen Doç. Dr. Eke, “Bazı yerlerde anne ve bebeğin bulunduğu yere erkek kıyafeti serilir. Albastının kırmızı renkten çekindiğine inanılmış. O yüzden de lohusaların ve bebeğin yatağına kırmızı bez bağlanmış, kırmızı renk lohusa şerbeti ikram edilmiştir.  Ayrıyeten ürktükleri niyetiyle tahtaya ya da eşyalara vurularak ses çıkartılmıştır. Demirin de kollayıcı olduğu düşünülmüş makas ya da bıçak yatak başına konulmuştur” diye konuştu.

Türklerin 'albız' ile imtihanı! Bin yıldır bu türlü korkutuyor

‘TOPLUMSAL HAFIZA İLE AKTARILIYOR’

Neden günümüzde bile hâlâ devam eden, hafızamızın derinliklerinde gizli kalan ‘albız’ kaygımızdan kopamıyoruz? Doç. Dr. Başak Burcu Eke, bunu şöyle yanıtlandırdı:

“Nedenler ve sonuçlar bileşkesi içinde benim karşılığım, toplumsal hafıza biçiminde olur.  Bizim toplumsal hafızamızın beslendiği ana kaynak tarihimiz ve tarihimizden aldığımız öz inançla yaşadığımız dünyanın berbatları ile ne olursa olsun baş edebileceğimiz formunda bir inancımız var. Bunu yalnızca kazandığımız zaferler halinde yorumlamıyorum. Hatta tam aksine atlattığımız büyük zorlukların daha çok öz itimat sağladığını düşünüyorum. Fakat kötücüller dünyası bilmediğimiz bir dünya. Oradan gelecek olan kötülüklere karşı ne yapacağımıza dair hissettiğimiz birinci his dehşet, akabinde gelen his ise çaresizlik. Biz bu iki histen hoşlanan bir kültür değiliz.  Sonrasında tahminen etaplı olarak o kaygımızı denetim ediyoruz lakin süreç bizi o denli rahatsız ediyor ki bir daha yaşamamak ismine önlem alıyoruz. Önlem konusunda yaşadığımız dünyadan daha çok kötücüller dünyasına odaklanmamız bundan sanırım.”

Tütsü yakmak, kurşun dökmek, nazar boncuğu taşımak, gelinlerin beline kırmızı kurdele bağlamak, meskeni sirkeyle temizlemek, dua okuyarak meskenden çıkmak, besmeleyle arabayı çalıştırmak, Ayet’el Kûrsi’yi konutumuza asmak formunda uzayıp giden hareketleri berbat ruhlardan arındırmak için kullandığımızı söyleyen Doç. Dr. Eke, albızları vaktin yeni kötücülleri ile kıyaslarsak yanlarında naif kalacağını düşünüyor. Doç. Dr. Başak Burcu Eke kelamlarını, “Her ne kadar kültürlerin kendilerine ilişkin kodlarını yerle bir etmeye yeminli bir çağda yaşıyorsak da bizim üzere geçmişi güçlü kültürler bir halde devamlılıklarını sağlayacak. Toplumsal hafızamız bizi yanıltmayacak. Ne kadar korksak ve hatta kimi vakit çaresiz hissetsek de uğraşa devam etmemiz gerektiğini hatırlayacağız” diyerek noktaladı. 

Bir cevap yazın